Sổ tay hướng dẫn khung triển khai ESG và lập báo cáo ESG dành cho doanh nghiệp Việt Nam

Thực trạng thực hành ESG của doanh nghiệp Việt Nam

Sổ tay Handbook on ESG Implementation Framework and ESG Reporting được xây dựng trong khuôn khổ hoạt động “Unlocking Green Finance through Disclosure of Climate-Related Financial Risks” (Thúc đẩy tài chính xanh thông qua công bố thông tin về rủi ro tài chính liên quan đến khí hậu). Hoạt động do Chính phủ Anh tài trợ thông qua chương trình UK PACT (Partnering for Accelerated Climate Transitions), với mục tiêu hỗ trợ nâng cao năng lực cho doanh nghiệp trong nước tiếp cận nguồn tài chính bền vững. Theo phần giới thiệu, The Asia Foundation được lựa chọn là đối tác triển khai, với EY là đơn vị phối hợp về chuyên môn kỹ thuật.

Tài liệu được xây dựng nhằm cung cấp hướng dẫn và tài liệu tham khảo cho các tổ chức, doanh nghiệp tại Việt Nam trong việc tích hợp ESG vào quản trị, chiến lược và hoạt động vận hành. Qua đó, doanh nghiệp có thể nhận diện, giải quyết các rủi ro liên quan đến phát triển bền vững, đồng thời nâng cao năng lực công bố thông tin ESG phù hợp với các yêu cầu pháp lý trong nước, quốc tế và thông lệ thực hành. Sổ tay cũng đưa ra những khuyến nghị liên quan đến khí hậu, giúp doanh nghiệp xem xét các rủi ro trọng yếu mới phát sinh trong quá trình hoạt động.

Trong phần phân tích bối cảnh thị trường Việt Nam, sổ tay dẫn kết quả khảo sát của Cục Phát triển doanh nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, thực hiện trong giai đoạn tháng 5–7/2024 về mức độ thực hành kinh doanh bền vững của doanh nghiệp theo khung Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG). Trong số 1.019 doanh nghiệp tham gia khảo sát, có tới 39% chưa từng nghe đến ESG và 62% chưa nắm rõ các quy định, chính sách liên quan đến ESG tại Việt Nam. Xét về mức độ thực hành, chỉ 14% doanh nghiệp được xếp vào nhóm tiên phong, trong khi 25% hầu như chưa triển khai hoặc có rất ít hoạt động, giải pháp liên quan đến ESG.

Kết quả khảo sát cũng cho thấy doanh nghiệp Việt Nam thực hiện tốt nhất ở trụ cột Xã hội, tiếp đến là Quản trị và cuối cùng là Môi trường, với mức độ thực hành tương ứng lần lượt là 68%, 63% và 52%. Ba khó khăn lớn nhất được xác định gồm thiếu hoặc không có thông tin về ESG; thiếu các chương trình giới thiệu, đào tạo về ESG; và chưa có chính sách cụ thể từ Chính phủ về ESG.

Đối với doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSMEs), việc triển khai các hoạt động phát triển bền vững còn gặp nhiều trở ngại như chi phí đầu tư ban đầu, thiếu kiến thức và chuyên môn, hạn chế về dữ liệu và sự phức tạp của các hướng dẫn báo cáo. Tuy nhiên, khảo sát năm 2024 cũng ghi nhận tín hiệu tích cực khi khoảng 26–30% doanh nghiệp ở mỗi nhóm quy mô vừa, nhỏ và siêu nhỏ đã bắt đầu tìm hiểu, áp dụng các tiêu chí ESG.

Từ thực trạng này, sổ tay xây dựng nội dung theo hướng cung cấp một lộ trình thực hành, giúp doanh nghiệp từng bước tiếp cận và tích hợp ESG thay vì triển khai các hoạt động riêng lẻ, thiếu sự liên kết với chiến lược và hoạt động kinh doanh.

Lộ trình sáu bước xây dựng và triển khai kế hoạch hành động ESG

Một trong những nội dung trọng tâm của sổ tay là phương pháp sáu bước xây dựng và triển khai kế hoạch hành động ESG, được thiết kế để doanh nghiệp đánh giá hiện trạng, xác định ưu tiên và cải thiện năng lực thực hành theo từng giai đoạn.

Bước 1 – Tìm hiểu (Learn): Doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu về ESG, các vấn đề phát triển bền vững có liên quan đến hoạt động kinh doanh và xây dựng sự ủng hộ, cam kết trong tổ chức, đặc biệt ở cấp Hội đồng quản trị. Sổ tay khuyến nghị doanh nghiệp tham gia các chương trình nâng cao năng lực, nghiên cứu tài liệu chuyên môn, tham vấn chuyên gia, đối tác, các doanh nghiệp cùng ngành và những bên liên quan. Việc đào tạo, cập nhật thông tin và đánh giá hiệu quả hoạt động của Hội đồng quản trị cũng được xem là những cách thức tăng cường sự tham gia của cấp lãnh đạo.

Bước 2 – Đánh giá và tìm hiểu hiện trạng (Assess and Understand): Doanh nghiệp tiến hành xác định các tác động, rủi ro và cơ hội ESG trọng yếu phát sinh từ hoạt động kinh doanh và chuỗi giá trị. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp đánh giá mức độ trưởng thành của các năng lực ESG hiện có, xem xét khả năng quản lý và ứng phó với những vấn đề đã xác định. Sổ tay đề cập hai phương án đánh giá: đánh giá tổng thể mức độ trưởng thành ESG ở cấp tổ chức hoặc đánh giá riêng theo từng vấn đề ESG trọng yếu. Các nội dung xem xét có thể bao gồm mô hình kinh doanh và chuỗi giá trị, quản trị và chiến lược, con người và văn hóa, quản lý rủi ro, sự tham gia của các bên liên quan, dữ liệu và công nghệ, báo cáo và giám sát.

Bước 3 – Lập kế hoạch (Plan): Sau khi xác định hiện trạng, doanh nghiệp lựa chọn những năng lực cần ưu tiên cải thiện và xây dựng kế hoạch hành động ESG. Quá trình này bao gồm xác định nhóm phụ trách và trách nhiệm triển khai; thiết lập định hướng chiến lược, mục tiêu và thứ tự ưu tiên cho từng vấn đề trọng yếu; xác định những thay đổi cần thiết đối với mô hình kinh doanh, sản phẩm, dịch vụ và chuỗi giá trị; đồng thời xây dựng các sáng kiến cải thiện trong ngắn hạn, trung hạn và dài hạn.

Sổ tay cũng nhấn mạnh việc tích hợp kế hoạch ESG vào kế hoạch tài chính của doanh nghiệp. Các yếu tố cần xem xét gồm nguồn lực tài chính cần thiết, ảnh hưởng đến tình hình tài chính, kết quả hoạt động và dòng tiền, cũng như khả năng tiếp cận các nguồn tài chính bền vững và chính sách hỗ trợ. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần xây dựng các chỉ số đánh giá hiệu quả (KPIs) cụ thể, có thể đo lường, phù hợp và có thời hạn để theo dõi kết quả thực hiện.

Bước 4 – Triển khai (Implement): Doanh nghiệp thực hiện các sáng kiến và hoạt động cải thiện năng lực ESG đã được xác định trong kế hoạch. Để bảo đảm quá trình triển khai nhất quán, sổ tay khuyến nghị xây dựng các chính sách, quy trình và hướng dẫn thực hiện rõ ràng; huy động sự hỗ trợ của ban lãnh đạo; đào tạo, nâng cao nhận thức cho người lao động; đồng thời thông tin đến nhà cung cấp và khách hàng về kế hoạch hành động cũng như các yêu cầu liên quan. Việc xác định trách nhiệm cụ thể và phổ biến quy trình đến các cấp trong tổ chức là yếu tố quan trọng để duy trì hoạt động thực hiện và cải thiện liên tục.

Bước 5 – Theo dõi tiến độ và rà soát (Track Progress and Review): Doanh nghiệp cần xác định các chỉ số định lượng hoặc định tính phù hợp, thu thập dữ liệu ESG đáng tin cậy và thường xuyên đánh giá kết quả so với mục tiêu đã đề ra. Dữ liệu có thể được thu thập thông qua quan sát, đo lường, khảo sát, phỏng vấn người lao động và các bên liên quan bên ngoài, cũng như rà soát tài liệu. Trên cơ sở kết quả theo dõi, doanh nghiệp xem xét những vấn đề phát sinh, đánh giá tiến độ thực hiện và điều chỉnh kế hoạch hoặc mục tiêu khi cần thiết.

Bước 6 – Báo cáo (Report): Bước cuối cùng tập trung vào việc chính thức hóa kế hoạch hành động ESG, tổng hợp các mục tiêu và kết quả đạt được, giải thích những mục tiêu chưa hoàn thành cũng như định hướng thực hiện trong thời gian tiếp theo. Doanh nghiệp cần xác định các bên liên quan có nhu cầu tiếp cận thông tin và thường xuyên truyền đạt tiến độ thực hiện thông qua những kênh phù hợp. Các hình thức công bố có thể bao gồm website doanh nghiệp, báo cáo phát triển bền vững hoặc nền tảng công bố thông tin ESG số.

Tích hợp ESG vào quản trị, chiến lược và hoạt động doanh nghiệp

Bên cạnh lộ trình sáu bước, sổ tay cung cấp hệ thống công cụ, cách tiếp cận, thông lệ thực hành và nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp tích hợp ESG vào từng nhóm năng lực. Nội dung được tổ chức thành bốn nhóm chính: quản trị và chiến lược; hoạt động vận hành; dữ liệu và báo cáo; giám sát.

Ở nhóm quản trị và chiến lược, tài liệu nhấn mạnh vai trò của Hội đồng quản trị và ban điều hành trong việc xác định tầm nhìn, định hướng và trách nhiệm liên quan đến ESG. Doanh nghiệp cần xem xét các vấn đề môi trường, xã hội và quản trị trọng yếu trong tầm nhìn, sứ mệnh và mục tiêu dài hạn; đồng thời xác định rõ cơ cấu quản trị, vai trò và trách nhiệm của các cấp quản lý. Việc đào tạo về ESG cho thành viên Hội đồng quản trị, thành lập các ủy ban hoặc nhóm công tác chuyên trách và đưa các vấn đề ESG vào cơ chế giám sát cũng được đề cập.

Một nội dung quan trọng khác là đánh giá tính trọng yếu ESG (ESG Materiality Assessment). Đây là quá trình giúp doanh nghiệp xác định những vấn đề phát triển bền vững có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động của tổ chức, bao gồm các tác động, rủi ro và cơ hội. Kết quả đánh giá giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào những vấn đề cần ưu tiên, định hình chiến lược và xác định nội dung thông tin cần công bố. Quá trình này cần được thực hiện định kỳ, có xem xét điều kiện nội bộ, yếu tố ngành nghề và quan điểm của các bên liên quan.

Sổ tay cũng hướng dẫn doanh nghiệp xây dựng cam kết và mục tiêu ESG, gắn các mục tiêu này với định hướng kinh doanh và kế hoạch hành động cụ thể. Thay vì chỉ đưa ra những tuyên bố chung về phát triển bền vững, doanh nghiệp cần xác định các mục tiêu có thể theo dõi, đánh giá và điều chỉnh trong quá trình thực hiện.

Ở nhóm hoạt động vận hành, các nội dung tập trung vào quản lý chuỗi cung ứng, quản lý rủi ro và sự tham gia của các bên liên quan. Việc tích hợp ESG không chỉ giới hạn trong phạm vi nội bộ mà còn cần được xem xét trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ nhà cung cấp, hoạt động sản xuất, phân phối đến khách hàng và cộng đồng chịu ảnh hưởng. Doanh nghiệp cần nhận diện các rủi ro ESG trong hoạt động và xây dựng cơ chế quản lý phù hợp, đồng thời duy trì trao đổi với các bên liên quan để hiểu rõ những tác động và kỳ vọng đối với hoạt động kinh doanh.

Đối với nhóm dữ liệu và báo cáo, sổ tay đề cập đến hoạt động báo cáo phát triển bền vững, công bố thông tin ESG, quản lý dữ liệu và ứng dụng công nghệ. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu có vai trò quan trọng trong quá trình theo dõi hiệu quả thực hiện, kiểm chứng thông tin và bảo đảm tính nhất quán giữa các bộ phận. Trong khi đó, nhóm giám sát tập trung vào cơ chế đảm bảo nội bộ và đảm bảo từ bên ngoài nhằm tăng cường độ tin cậy của dữ liệu, quy trình và thông tin ESG được công bố.

Hướng dẫn lập báo cáo phát triển bền vững và công bố thông tin ESG

Phần thứ ba của sổ tay tập trung vào việc chuẩn bị báo cáo phát triển bền vững, từ tổ chức nguồn lực, xác định nội dung đến kiểm tra dữ liệu và hoàn thiện báo cáo. Tài liệu đưa ra quy trình gồm sáu bước.

Trước hết, doanh nghiệp cần thiết lập nguồn lực cho hoạt động báo cáo ESG, trong đó ban lãnh đạo giữ vai trò định hướng và Hội đồng quản trị xác nhận cam kết. Doanh nghiệp cần thành lập nhóm phụ trách với nhiệm vụ, quyền hạn rõ ràng, huy động đại diện từ các bộ phận liên quan và xây dựng hệ thống lưu trữ thông tin phục vụ báo cáo.

Tiếp theo, doanh nghiệp xây dựng kế hoạch chuyển đổi phù hợp với phương thức báo cáo được lựa chọn, có thể lập báo cáo riêng hoặc tích hợp thông tin ESG vào báo cáo hiện có. Kế hoạch cần xác định các hoạt động, trách nhiệm, thời gian và kết quả đầu ra. Doanh nghiệp cũng cần rà soát thực tiễn báo cáo hiện tại, đánh giá mức độ đầy đủ và tin cậy của thông tin, xác định khoảng trống dữ liệu và phân công bộ phận chịu trách nhiệm thu thập.

Ở bước xác định nội dung báo cáo, doanh nghiệp cần lựa chọn những chủ đề có ý nghĩa quan trọng đối với tổ chức và các bên liên quan. Việc xác định các vấn đề trọng yếu có thể dựa trên tham vấn các bên liên quan, so sánh với thông lệ trong ngành hoặc phân tích rủi ro. Thông tin được trình bày cần kết hợp giữa dữ liệu định lượng và định tính, sử dụng biểu đồ hoặc công cụ trực quan khi phù hợp để giúp người đọc hiểu rõ kết quả thực hiện.

Sau đó, doanh nghiệp đánh giá hệ thống thông tin và cơ chế kiểm soát nhằm bảo đảm dữ liệu được thu thập chính xác, đầy đủ và đáng tin cậy. Nhóm phụ trách cần kiểm tra nguồn dữ liệu, tính toàn vẹn của hệ thống và các quy trình xử lý, báo cáo, rà soát thông tin. Doanh nghiệp cũng có thể sử dụng dịch vụ đảm bảo từ bên thứ ba để xác minh hệ thống, quy trình kiểm soát hoặc dữ liệu hiệu quả hoạt động.

Khi dữ liệu đã được rà soát, doanh nghiệp tiến hành tổng hợp báo cáo phát triển bền vững, bảo đảm nội dung được xem xét, phê duyệt và cập nhật nhất quán. Cuối cùng, doanh nghiệp cần lập kế hoạch cải thiện, ghi nhận các vấn đề phát sinh trong quá trình báo cáo, xác định những điểm nghẽn trong thu thập dữ liệu và điều chỉnh quy trình cho các kỳ báo cáo tiếp theo.

Bên cạnh quy trình thực hiện, sổ tay đề cập đến các nguyên tắc xác định nội dung và chất lượng báo cáo, bao gồm định hướng chiến lược và dài hạn, tính kết nối của thông tin, sự tham gia của các bên liên quan, tính trọng yếu, tính phù hợp và đầy đủ của thông tin. Báo cáo cần thể hiện mối liên hệ giữa chiến lược, mô hình kinh doanh, rủi ro, cơ hội, các chỉ số và mục tiêu ESG, qua đó giúp các bên liên quan hiểu được cách doanh nghiệp tạo ra giá trị và ứng phó với những thay đổi trong môi trường hoạt động.

Về cấu trúc, báo cáo phát triển bền vững được xây dựng trên cơ sở tham chiếu các tiêu chuẩn và khuôn khổ quốc tế. Các nhóm nội dung chính bao gồm tuyên bố tuân thủ tiêu chuẩn và khuôn khổ báo cáo, đảm bảo báo cáo, phạm vi báo cáo, đánh giá tính trọng yếu, quản trị, chiến lược, quản lý rủi ro, các chỉ số và mục tiêu, cùng cơ sở lập báo cáo. Tài liệu đồng thời đưa ra các yêu cầu công bố thông tin liên quan đến khí hậu, bên cạnh những nội dung ESG nói chung.

Hướng dẫn công bố thông tin đơn giản hóa cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Một nội dung đáng chú ý khác là mục hướng dẫn công bố thông tin đơn giản hóa dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs). Phần này được xây dựng nhằm cung cấp một bộ nội dung công bố đơn giản để SMEs có thể theo dõi và báo cáo dữ liệu ESG. Các chủ đề được đề xuất áp dụng cho nhiều ngành nghề, nhưng mức độ quan trọng và thứ tự ưu tiên có thể khác nhau tùy theo đặc điểm của từng doanh nghiệp. Vì vậy, mỗi tổ chức cần tự xác định tính trọng yếu của các nội dung đối với hoạt động của mình.

Các chủ đề được chia thành ba trụ cột. Với Môi trường, doanh nghiệp được hướng dẫn theo dõi phát thải khí nhà kính, quản lý năng lượng, nước và nước thải, chất thải, đa dạng sinh học, tác động sinh thái và hiệu quả sử dụng nguyên vật liệu. Với Xã hội, các nội dung gồm thực hành lao động, sức khỏe và an toàn của người lao động, sự tham gia, đa dạng và hòa nhập của nhân viên, cộng đồng chịu ảnh hưởng, người tiêu dùng và người sử dụng cuối cùng. Với Quản trị, các chủ đề tập trung vào quản trị doanh nghiệp, chiến lược, quản lý rủi ro và kế hoạch hành động ESG.

Thông qua phần hướng dẫn này, sổ tay đưa ra cơ sở để các doanh nghiệp có quy mô và nguồn lực khác nhau từng bước tiếp cận việc thu thập, theo dõi và công bố thông tin ESG. Đây cũng là nội dung gắn với những khó khăn đã được chỉ ra trong khảo sát năm 2024, đặc biệt là hạn chế về kiến thức, dữ liệu và năng lực thực hiện báo cáo ở nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Với ba phần nội dung từ tìm hiểu bối cảnh ESG, hướng dẫn tích hợp vào quản trị và vận hành đến công bố thông tin, Handbook on ESG Implementation Framework and ESG Reporting cung cấp một khung tham khảo tương đối toàn diện cho doanh nghiệp Việt Nam trong quá trình xây dựng và triển khai hoạt động ESG. Tài liệu nhấn mạnh cách tiếp cận theo từng bước, dựa trên việc xác định vấn đề trọng yếu, đánh giá năng lực hiện có, xây dựng mục tiêu và theo dõi kết quả, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp điều chỉnh lộ trình phù hợp với định hướng chiến lược và nguồn lực của mình.