Hoạt động từ thiện cần thay đổi điều gì? Góc nhìn của Barry Knight về quyền lực và cộng đồng

Từ thiện thất bại ở đâu: Khi những dự án tốt vẫn chưa đủ

Ngày 10/9/2026, trong hội nghị đánh dấu 30 năm hoạt động của Alliance magazine, một câu hỏi được đặt ra với những người tham dự: Ba thập niên qua, hoạt động từ thiện có thất bại hay không? Theo Barry Knight, câu trả lời từ hội trường là “có”. Nhưng điều ông muốn bàn không phải sự vô ích của những khoản quyên góp hay các chương trình hỗ trợ. Ông cho rằng điểm yếu nằm ở chiến lược: cách nguồn lực từ thiện được sử dụng để tạo ra thay đổi xã hội.

Trong bài “If philanthropy has failed, what now?”, đăng trên Alliance magazine ngày 26/10/2026, Knight lập luận rằng làm tốt từng dự án chưa chắc đã làm thay đổi những điều kiện khiến vấn đề xã hội tồn tại. Từ câu hỏi ấy, ông đề xuất một hướng đi khác: đầu tư nhiều hơn vào con người, vào khả năng tổ chức và vào những mối quan hệ giúp cộng đồng tự tạo ra thay đổi lâu dài.

Khi nguồn lực đi vào dự án, còn những ý tưởng lớn bị bỏ quên

Theo Knight, các quỹ tài trợ theo đuổi mục tiêu tiến bộ xã hội đã dành hàng chục năm để hỗ trợ chương trình, dịch vụ và đo lường kết quả. Những việc đó có ích, đôi khi rất cần thiết. Vấn đề là trong lúc tập trung đáp ứng nhu cầu trước mắt, họ lại ít chú ý hơn đến cuộc cạnh tranh về ý tưởng, thiết chế và quyền lực – những yếu tố định hình luật chơi của cả xã hội.

Ông đặt cách tiếp cận này bên cạnh chiến lược của một bộ phận nhà tài trợ bảo thủ. Dẫn lại phân tích của Sally Covington, Knight nhắc đến việc từ cuối thập niên 1940, các nguồn tài trợ đã kiên trì nuôi dưỡng các nhà kinh tế, viện nghiên cứu, trường luật và mạng lưới chính sách. Những ý tưởng từng ở vị trí bên lề dần có chỗ đứng rộng rãi. Khi trật tự kinh tế hậu chiến gặp khủng hoảng trong thập niên 1970, các mạng lưới ấy đã có sẵn con người và câu chuyện để gây ảnh hưởng.

Với Knight, bài học không phải là từ thiện nên từ bỏ dịch vụ trực tiếp để chuyển hết sang vận động chính sách. Điều ông chỉ ra là sự chênh lệch về tầm nhìn: một bên kiên trì xây dựng ý tưởng và tổ chức xã hội trong nhiều thập niên, còn bên kia thường dồn sức khắc phục những thiệt hại do trật tự đang tồn tại gây ra, nhưng chưa tạo dựng được một câu chuyện đủ mạnh về tương lai mà mình muốn hướng đến.

Một cuộc khủng hoảng về cách hình dung tương lai

Bối cảnh tài trợ quốc tế suy giảm khiến nhiều tổ chức phi chính phủ phải cắt giảm ngân sách hoặc chỉ cố giữ hoạt động không bị đứt gãy. Knight thừa nhận áp lực tài chính ấy. Tuy nhiên, ông cho rằng thiếu tiền chưa phải toàn bộ vấn đề. Khi nguồn lực từ thiện không thể đọ sức với những dòng vốn khổng lồ đang góp phần làm tổn hại con người và môi trường, việc lặp lại các chu kỳ dự án ngắn hạn khó đem đến chuyển biến tương xứng.

Knight gọi đây còn là một cuộc khủng hoảng về trí tưởng tượng. Các tổ chức phản ứng khá nhanh với những vấn đề phát sinh, nhưng lại thiếu một hình dung chung về xã hội mà họ muốn cùng xây dựng. Ông dẫn khái niệm “machine mind” của Sue Goss – tư duy máy móc, tin rằng xã hội có thể được thiết kế như một cỗ máy: chuyên gia tìm ra lời giải, nhà tài trợ cấp tiền và tiến bộ được triển khai từ trên xuống.

Các kế hoạch và chỉ số vẫn giúp quản lý công việc. Nhưng theo lập luận của Knight, một hệ thống bảng biểu được thiết kế tốt không đồng nghĩa với một chiến lược thay đổi xã hội. Nếu chỉ hỏi dự án đã làm được bao nhiêu việc, người ta dễ bỏ qua câu hỏi khó hơn: ai có khả năng thay đổi điều kiện tạo ra vấn đề, và làm thế nào để khả năng ấy lớn lên?

Muốn thay đổi quyền lực, cần những con người biết tổ chức cùng nhau

Knight nhìn lại các phong trào xóa bỏ chế độ nô lệ, đòi quyền bầu cử cho phụ nữ, quyền dân sự, quyền của người khuyết tật, phong trào lương đủ sống và công bằng môi trường. Điểm chung không phải họ luôn có ngân sách lớn, mà là con người đã tìm được cách kết nối, lên tiếng và cùng tạo sức ép để những thiết chế có quyền quyết định phải lắng nghe.

Ông nhắc lại thông điệp thường được Sara Bryson, một người tổ chức cộng đồng thuộc Citizens UK ở miền Bắc nước Anh, chia sẻ: những bên góp phần gây hại cho môi trường có thể huy động rất nhiều tiền; công việc của những người muốn thay đổi hiện trạng là huy động con người. Khác biệt ấy quan trọng, bởi tài trợ không tự động tạo ra sức mạnh tập thể. Sức mạnh hình thành khi người dân có mối quan hệ, niềm tin, mục đích chung và khả năng hành động cùng nhau.

Từ đó, Knight đề nghị các nhà tài trợ quan tâm đến việc xây dựng tổ chức cộng đồng, mạng lưới và nguồn lực tại chỗ. Thay vì chỉ xem người dân là nhóm thụ hưởng, cần nhìn nhận họ là những chủ thể có thể xác định vấn đề, tập hợp lực lượng và định hình hướng đi cho chính cộng đồng mình.

Từ “cỗ máy” sang “khu vườn”: Nhà tài trợ nên làm gì?

Một hình ảnh xuyên suốt cuốn sách mới của Knight là sự chuyển đổi từ “machine mind” sang “garden mind” – tư duy khu vườn. Một khu vườn không phát triển chỉ vì người làm vườn đã vẽ xong sơ đồ. Sự sống lớn lên nhờ điều kiện phù hợp và những tương tác giữa nhiều thành phần: đất, nước, cây cối, thời tiết, sự chăm sóc và khả năng thích nghi.

Knight cho rằng xã hội cũng vậy. Vai trò của nhà tài trợ không nhất thiết là đứng ở vị trí điều khiển mọi việc. Có lúc việc cần làm là nhìn ra một sáng kiến đang nảy mầm, giúp tháo bỏ rào cản, kết nối những người cùng mối quan tâm và kiên nhẫn ở lại đủ lâu. Cách tiếp cận này gần với tinh thần “accompaniment” – đồng hành – mà ông dẫn từ Jon Edwards.

Knight cũng nhắc đến câu hỏi mà Global Fund for Community Foundations theo đuổi: ngay lúc này, điều gì có thể làm được? Ở Kathmandu, Nairobi hay Melbourne, những cách tổ chức cộng đồng và huy động nguồn lực địa phương đã hình thành mà không cần chờ một nhà tài trợ phác sẵn toàn bộ kế hoạch. Vấn đề là nhận diện, hỗ trợ và tạo điều kiện để những nỗ lực ấy tiếp tục lớn lên.

Khi sức mạnh cộng đồng gặp cơ hội thay đổi trong thể chế

Tổ chức cộng đồng là điều kiện quan trọng, nhưng theo Knight, chưa đủ. Ông giới thiệu ý tưởng “45° change” của Neal Lawson: thay đổi có thể diễn ra khi các phong trào từ cơ sở gặp được những người trong chính quyền hoặc các thiết chế chính thức sẵn sàng mở đường. Một phía tạo ra tiếng nói và sức mạnh tập thể; phía còn lại có khả năng biến sức ép ấy thành quyết định và thay đổi cụ thể.

Knight dùng chiến dịch Living Wage tại Anh để minh họa. Phong trào bắt đầu từ hoạt động tổ chức cộng đồng của Citizens UK ở Đông London trong thập niên 1990. Tại một cuộc họp thường niên của ngân hàng, Abdul Durrant – người làm công việc vệ sinh ca đêm – đã trực tiếp đặt câu hỏi về mức lương của những người dọn dẹp văn phòng. Sau đó, ngân hàng này trở thành một trong những đơn vị đầu tiên được công nhận trả mức lương đủ sống.

Theo số liệu Knight nêu trong bài, chiến dịch đã góp phần mang lại gần 5 tỷ bảng Anh tiền lương tăng thêm cho người lao động thu nhập thấp. Các phong trào lương đủ sống cũng xuất hiện ở nhiều quốc gia, từ Bangladesh, Philippines đến Canada và New Zealand. Trường hợp này cho thấy một yêu cầu xuất phát từ đời sống người dân có thể tạo ra kết quả lớn hơn khi được tổ chức bài bản và gặp sự hợp tác từ những người có quyền ra quyết định.

Sáu thay đổi Barry Knight đề xuất với hoạt động tài trợ

Từ những lập luận trên, Knight đưa ra sáu hướng chuyển đổi. Chúng không phải sáu chương trình mới cần bổ sung vào danh mục tài trợ, mà là sáu thay đổi về cách nhà tài trợ nhìn nhận vai trò của mình.

Tài trợ cho sức mạnh cộng đồng, không chỉ cho dự án. Đầu tư vào hoạt động tổ chức, khả năng huy động nguồn lực tại chỗ, lòng tin và sự gắn kết để người dân có thể cùng hành động, kể cả khi một khoản tài trợ đã kết thúc.Đặt nguồn lực ở nơi có thể mở ra thay đổi. Tiền từ thiện không thể cạnh tranh về quy mô với mọi dòng vốn đang vận hành trong nền kinh tế. Nhưng một khoản hỗ trợ đúng chỗ có thể kết nối lực lượng, tạo đà cho một phong trào và khơi mở nguồn lực lớn hơn.Tài trợ cho đối thoại và kết nối. Mối quan hệ giữa con người và tổ chức cần thời gian để trở thành niềm tin, sự đoàn kết và mục tiêu chung. Đối thoại vì thế là một phần của quá trình thay đổi, không phải chi phí phụ.Đồng hành, không giành quyền dẫn dắt. Nhà tài trợ có thể hỗ trợ chuyên môn, tài chính và kết nối, nhưng cộng đồng cần giữ vai trò chủ động và tính chính danh trong các quyết định về tương lai của mình.Cam kết dài hạn. Những thay đổi gắn với quan hệ, tổ chức và quyền lực thường mất nhiều năm. Tài trợ kiên nhẫn giúp các nhóm duy trì công việc vượt qua một chu kỳ dự án hoặc một bộ chỉ tiêu ngắn hạn.Nhìn thẳng vào quyền lực của chính nhà tài trợ. Người nắm nguồn tiền cũng có quyền đặt ưu tiên và xác định thế nào là thành công. Knight kêu gọi các quỹ sẵn sàng chia sẻ, kể cả từ bỏ một phần quyền kiểm soát ấy.

Điều cần thay đổi là cách tài trợ giúp xã hội tự tạo ra thay đổi

Barry Knight không đề nghị bỏ các hoạt động hỗ trợ trực tiếp, cũng không phủ nhận vai trò của quản lý và trách nhiệm giải trình. Ông muốn những công cụ ấy phục vụ một mục đích dài hơn: giúp cộng đồng có thêm con người, mối quan hệ và năng lực tập thể để tiếp tục hành động khi dự án kết thúc.

Bài viết cũng là lời giới thiệu cho cuốn sách A New World Is Rising: Power, Consciousness, and the Renewal of the Human Story (Palgrave Macmillan, 2026). Qua đó, Knight đặt lại câu hỏi về công việc của nhà tài trợ. Thay vì cố gắng thiết kế mọi thay đổi từ trên xuống, liệu họ có thể tạo điều kiện để những cách làm đã xuất hiện trong xã hội được kết nối và phát triển? Với ông, đó là nơi một hướng đi mới của hoạt động từ thiện có thể bắt đầu.